Wykorzystano fragmenty pracy Ernesta Kubali "Organmistrz Tomasz Fall"
(Prace Specjalne AM Gdańsk - 1984)
Tomasz Fall urodził się 15 września 1860r. w Iwli k.Dukli. W wieku 12 lat rozpoczął naukę w zawodzie organmistrza w Szkole Przemysłowej w Krośnie. W 1877r. otrzymał świadectwo wypisu i zaczął pracować jako czeladnik u organmistrza Stanisława Janika w Krośnie. Po wyzwoleniu na majstra jego ambicje sprawiły, że wyjechał do Lwowa by pracować w znanej firmie Jana Śliwińskiego, ucznia samego Aristide Cavaille-Colle'a. W 1885r. na zaproszenie oo. Cystersów przyjechał do Szczyrzyca, gdzie wybudował organy, osiadł i rozpoczął samodzielną działalność organmistrzowską.
Działalnością swoją firma objęła tereny południowej Polski - od Cięciny koło Żywca po Miejsce Piastowe koło Krosna i Brzeźnicę koło Dębicy. Organy Falla były lub są w kościołach prawie wszystkich miast na tym terenie: Kraków, Nowy Sącz, Bochnia, Szczawnica i wielu wsiach. Ze względu na dużą liczbę i dobrą jakość budowanych instrumentów firma należała do jednej z najprężniejszych na tym terenie na przełomie XIX i XXw. |
|
W latach 1885-1914 zbudowano 80 nowych organów. Były to przeważnie instrumenty małe (najczęściej 10 głosowe), wszystkie o trakturze mechanicznej i prawie wszystkie o wiatrownicach klapowo-zasuwkowych - wykonanych nadzwyczaj starannie. |
|
|
|
W warsztacie pracowało kilkunastu
fachowców. Wśród nich najbardziej zaufanym pracownikiem był wytwarzający
piszczałki metalowe Bartłomiej Ziemiański. Nadto pracowali kuzyni Mistrza: Gustaw i Antoni Morajko ze
Szczyrzyca,
natomiast piszczałki drewniane wykonywał pracownik o nazwisku Trzos. Snycerką zajmował się rzeźbiarz Stafiej z Jasła,
a złocenie prospektów należało do złotnika czeskiego pochodzenia o nieznanym nazwisku. Na wakacje przyjeżdżał malarz Jan
Bulas.
Dom Falla w Szczyrzycu |
|
W pracowni Falla powstawały organy niepowtarzalnie, wysokiej klasy i stosunkowo tanie. Wyróżniają
się one charakterystyczną, dobrą intonacją, wydatnym dźwiękiem
i niezawodnością w działaniu pomimo swego wieku. Jest to zasługą
solidnego wykonania i dobrych materiałów.
Tabliczki firmowe T.F.
|
|
|
|
|
|
|
Wystrój plastyczny prospektów zwykle dostosowany jest do wystroju wnętrza kościoła i utrzymany w stylach: barokowym, rokokowym, klasycystycznym, neogotyckim, a przede wszystkim eklektycznym. |
| Pierwsza wojna światowa zahamowała rozwój i prężność działalności organmistrzowskiej Tomasza Falla. Po śmierci na froncie syna Wiktora w 1915r. zajął się już tylko remontowaniem i strojeniem organów. Zmarł na gruźlicę 26 listopada 1922r., mając w dorobku wybudowanie ok. 100 instrumentów i co najmniej tyleż samo remontując.
|
|
|
Pamięć o nim uczczono napisem na grobie w Szczyrzycu: "Choć ciało w ziemi, to jednak dzieła rąk jego dźwiękami swemi przez setkę lat chwałę imienia wznoszą Boskiego. W nagrodę o Boże z miłosierdzia swego przyjm jego duszę do szczęścia wiecznego!" |
|
W roku 1925 zięć Tomasza Falla, a zarazem najbliższy współpracownik - Bartłomiej Ziemiański otworzył własny warsztat (z wykorzystaniem narzędzi Falla), w którym wraz z synem Władysławem uprawiał organmistrzostwo do swojej śmierci w roku 1967. Niestety istniejące warunki gospodarczo-polityczne nie pozwoliły im na szersze rozwinięcie działalności! Śmierć Władysława w roku 1980 definitywnie zamknęła dzieje firmy. Ocalałe instrumenty należy otoczyć ochroną, jako szczególnie cenne pomniki polskiego organmistrzostwa! |
|
|
Organy Tomasza Falla na Podhalu:
|