Fabryka organów Antoniego Sapalskiego

(oprac. Maciej Semla na podst. referatu prof. Jana Chwałka)

Szymon Antoni Sapalski urodził się w Krakowie 29 X 1822, jako syn Franciszka - profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zmarł 25 II 1890 roku tamże. Niestety nie wiemy gdzie, kiedy i u kogo zdobył odpowiednie przygotowanie i dokumenty niezbędne do otwarcia firmy, wiemy jednak, że był do tego solidnie przygotowany. Jak wspomina jego prawnuk "Antoni był muzykalny, grał na fortepianie i organach, prawdopodobnie komponował, znał obce języki - szczególnie niemiecki, dużo podróżował po kraju i za granicą. Wyjeżdżał do Austrii, Francji, Niemiec, Szwajcarii i Włoch.
Wiemy że uczęszczał do Instytutu Technicznego w Krakowie.  W 1850 po powrocie do Krakowa skąd musiał uciekać w 1838 roku, po wydaleniu ze szkoły i aresztowaniu jego braci za przynależność do Stowarzyszenia Ludu Polskiego, zamieszkał przy ulicy Szpitalnej 564. W tymże roku w dzienniku " Czas" pojawiło się pięciokrotnie ogłoszenie tej treści: " Otworzywszy FABRYKĘ ORGANÓW w Krakowie przy ulicy Floryańskiej pod L 548 zawiadamiam osoby interesowane, iż przyjmuje obstalunki każdego rodzaju Organów, za których dokładność do lat kilkunastu ręczę. Niemniej wszelkich reperacyi podejmuję się, jakoteż i stare organy w zamian biorę. A. Sapalski" .           Działalność organmistrzowską prowadził ponad 30 lat: 1850r. - ok.1885r. Nikt z rodziny ani pracowników nie prowadził dalej firmy "Sapalski" Była to więc fabryka jednego pokolenia, powstała w niewyjaśnionych dotąd okolicznościach i w podobnych zniknęła.
Tabliczka firmowa A.S.	Fabrykę organów zlokalizował w Prądniku Białym, natomiast przy ulicy Floriańskiej znajdowało się tylko "biuro". W 1853 zamieszkał przy ulicy Nowy Świat 225, a od roku 1870 we własnym domu przy ulicy Krupniczej 19.
Do około 1885 roku kiedy to przypuszczalnie zakończył działalność, wybudował i wyremontował w sumie około 150 organów (informacje uzyskane od prawnuka organmistrza- Kazimierza Sapalskiego). Jeżeli działał przez około 35 lat, przeciętna roczna wynosiłaby 4-5 instrumentów. Niestety obecnie znane jest tylko o kilku instrumentów, które organmistrz budował bądź remontował:
- 1854 kościół p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP w Krakowie; nowy instrument. - 1854 kościół M.B.Częstochowskiej w Zakopanem; nowy instrument - 1856 kościół św. Marka w Krakowie; nowy instrument - 1858 kościół Mariackim w Krakowie; przebudowa organów głównych. - 1862-1866 kościół OO. Dominikanów w Dzikowie ( Tarnobrzegu); nowe organy.  - ok. 1870 kolegiata w Kielcach; nowy instrument - ok. 1875 kościół p. w. Św. Zygmunta w Szydłowcu; nowe organy.  - 1877 kościół parafialny p.w. św. Piotra i Pawła w Bodzanowie; nowy instrument -1883 kościół klarysek p.w. św. Andrzeja w Krakowie; remont organów -1885 nowy instrument w kościele św. Grzegorza w Krakowie (Nowa Huta - Ruszcza).

          Rezultatem podróży, jak i z pewnością doskonałego przygotowania do zawodu była pierwsza książka o organach w języku polskim wydana w 1880 roku pt. 

"Przewodnik dla organistów wskazówki jak organy w dobrym stanie utrzymywać, reperacje i strojenie ich samemu uskuteczniać itd. Pogląd teoretyczno - praktyczny dla dozorów kościelnych, proboszczów, budujących kościoły, jak niemniej miłośników muzyki kościelnej, objaśniony trzydziestoma drzeworytami przez A. Sapalskiego, w Krakowie nakładem Autora - Drukiem W. Korneckiego. 1880".

          Została ona napisana nie tylko na podstawie innych książek, ale również szerokiej wiedzy, którą autor zdobył zajmując się budową i remontami organów. W pełni zdawał sobie sprawę z braku tego typu literatury w języku polskim. Niemniej chcąc zaszczepić w czytelniku zamiłowanie do instrumentu, a jednocześnie nie chcąc zniechęcić ściślejszymi objaśnieniami  w powyższym dziele:

     - Omówił główne zagadnienia związane z budową, używaniem i pielęgnacja organów

     - Omówił budowę piszczałek

     - Podał definicję i podział głosów

     - Podał ogólne zasady układanie dyspozycji

     - Poruszył zagadnienie menzury

     - Omówił zasady działania miechów i wiatrownic, zwracając uwagę na szereg ważnych szczegółów konstrukcyjnych

     - Opisał funkcjonowanie traktury

     - Podał opis uroczystej harmonii organów

     - Podał zasady teoretyczne i praktyczne, jak należy podzielić oktawę na 12 równych półtonów

     - Dostrzegł wychowawczą rolę muzyki, czym dowiódł, że był kimś więcej niż tylko "organ rzemieślnikiem"

     - Wyjaśnił co wpływa na popsucie organów i podał "jak samemu w różnych wypadkach organy poprawić"

          Wartość merytoryczna "Przewodnika" doskonale przetrwała próbę czasu - ogół podanych wiadomości zachowuje nadal swoją aktualność, dlatego nawet po tylu latach przedstawia ona dla nas szczególną wartość.